چهار ویژگی عمده در مبتلایان به اختلال­های شخصیت وجود دارد، که آن­ها را برای درمان شناختی- رفتاری استاندارد نامناسب می­سازد:

مشکل های مبهم و آشفته^[۸۵]

بیماران مبتلا به اختلال­های خصیصه­ای، بسیاری اوقات آمادگی لازم را برای بیان مشکل­های مشخص و قابل تعریفی که کانون درمان قرار بگیرد، ندارند. معمولا” این قبیل بیماران مشکل­های مشخصی را در انطباق و سازگاری در زندگی و ارتباط­های بین فردی خود نشان می­ دهند، اما در عین حال، شکایت­های فراوان و مبهمی دارند، به گونه ­ای که نمی­ توان با بهره گرفتن از درمان شناختی- رفتاری به هدف درمانی خاصی رسید(فوناگی^[۸۶]، ۲۰۱۲).

مشکل در رابطه های بین فردی

مشکل در رابطه­ های بین فردی، در بسیاری موارد، هسته اصلی مشکل­های این گروه از بیماران است. در شناخت درمانی سنتی انتظار می­رود بیمار رابطه مشارکتی در جلسه ها با درمان­گر خود بر قرار کند، در­حالی که برای بیماران مبتلا به اختلال­های خصیصه­ای این امر بسیار دشوار است. برخی از این بیماران هیچ_­گونه رابطه­ای با درمان­گر برقرار نمی­کنند و برخی دیگر، به طور افراطی به درمانگر وابسته می‌شوند(فوناگی، ۲۰۱۲).

انعطاف نا­پذیری

در شناخت درمانی سنتی، فرض می­ شود که باید بیماران به میزان قابل ملاحظه­ای از ویژگی انعطاف پذیری برخوردار باشند­ تا بتوانند افکار و رفتار­های خود را از طریق تحلیل تجربی و دیگر تکنیک­های شناختی- رفتاری تعدیل کنند. چون یکی از علامت‌های مشخص اختلال­های شخصیت، وجود رگه ­های انعطاف نا­پذیری است, تکنیک­های استاندارد شناخت درمانی به تنهایی در درمان این بیماران موفقیت آمیز نیست. حتی، در بیمارانی که افکار و یا اعمال غیر انطباقی و ناسازگارانه خود را تشخیص می­ دهند، باز هم تجربه ناامید کننده ­ای پیرامون تغییر احساس­ها، رفتار­ها یا باور­های بنیادین خود در این روش درمانی به دست می ­آورند(رافائل و یانگ، ۲۰۱۱)

اجتناب

چون بیماران مبتلا به اختلال­های خصیصه­ای، به طور دیر پا از تجربه احساس­های نا­خوشایند خود می­گریزند (اجتناب هیجانی )و در عین حال از افکار دردناک خود روی گردانند(اجتناب شناختی )، ‌بنابرین‏ تکنیک­های استاندارد شناختی غالبا” در دستیابی به افکار و احساس­های غیر انطباقی در این افراد ناموفق است. یانگ معتقد است که این­گونه اجتناب­ها در نتیجه شرطی سازی بیزارانه به وجود می ­آید. بدین معنا که اضطراب و افسردگی به مرور زمان با خاطره­ها و شناختار­های ناخوشایند پیوند می­یابند و در نتیجه، منجر به اجتناب در فرد مبتلا می­انجامند(رافائل و یانگ، ۲۰۱۱).

با توجه به دلایلی که ذکر شد طرح­واره درمانی را به منظور درمان بیماران مبتلا به مشکل­های خصیصه­ای پی­ریزی کرد. در واقع، این درمان، پاسخی به ناکامی­های درمانی ناشی از کاربرد تکنیک­های شناختی- رفتاری استاندارد ‌در مورد بیماران مبتلا به مشکل­های خصیصه ای دیر پا است. طرح­واره درمانی در درمان افسردگی و اضطراب دیرپا، اختلال­های خورد و خوراک، مسایل زناشویی و مشکل­های پایدار در حفظ رابطه­ های صمیمانه سازگار، اثر بخش گزارش شده است. هم چنین، این روش ‌در مورد مجرمان و در پیشگیری از عود در میان سوء مصرف کنندگان مواد کارایی دارد(فیشر^[۸۷]،۲۰۱۱).

در طرح­واره درمانی به بیمار کمک می­ شود تا بتواند مشکل­های دیرپای زندگی خود را در چارچوبی قابل فهم و معنادار دوباره سازمان دهد. در این مدل، طرح­واره­های ناسازگار اولیه از دوران کودکی تا اکنون ردیابی می­شوند. در این مسیر، بر رابطه­ های بین فردی بیمار تأکید خاص می‌گردد. با بهره گرفتن از این روش درمانی، بیماران قادر می­شوند تا به مشکل های خصیصه،ای خود، به عنوان (مشکل ناهمخوان با خویشتن)نگاه کنند و برای توقف آن­ها توانمندتر گردند(یانگ، ۲۰۱۰).

چارچوب نظری مدل مبتنی بر طرح­واره

چهار سازه اساسی در مدل مبتنی بر طرح­واره وجود دارد(یانگ، ۲۰۱۱):

– طرح­واره­های ناسازگار اولیه،

– حیطه های طرح­واره،

– فرایند های طرح­واره،

– سبک­های طرح­واره

قبل از ارائه ویژگی و تعریف این سازه ­ها، مفهوم طرح­واره را مورد بررسی قرار دهیم.

طرح­واره­های ناسازگار اولیه

طرح­واره­های ناسازگار اولیه، از جمله فقدان، شکست و مورد علاقه نبودن را معرفی کرد. این طرح­واره­ها در ­مراحل اولیه زندگی پدید می­آیند و با مفهوم یک پارچگی زیستی، از جمله توانایی زنده ماندن، ترک شدن و هدایت کردن خطر به سمت خود، در ارتباط هستند(بک، ۲۰۰۳).

بالبی معتقد است که اختلال­هایی که در مرحله­های اولیه زندگی روی می­دهد بر پردازش اطلاعات در دوره ­های بعدی اثر می­ گذارد، و در نتیجه فرد را در مقابل تهدید به ترک شدن و تهدید­های آسیب زننده به بقای زیستی فرد، آسیب پذیر می‌سازد(سنت کلر، ۱۳۹۱).

یانگ (۲۰۰۲) این فرض را مطرح ساخت که برخی از طرح­واره­ها، به ویژه طرح­واره­هایی که در طی دوران اولیه زندگی در نتیجه تجربه ­های ناخوشایند و نامطلوب کودکی شکل می گیرند، ممکن است هسته مرکزی اختلال­های شخصیت، مشکل­های خصیصه ای خفیف­تر، و بسیاری از اختلال­های دیر پای محور یک را تشکیل دهند.

به طور کلی طرح­واره­های ناسازگارانه اولیه:

۱-الگویی گسترده و نافذ است که شامل: خاطره­ها، هیجان­ها، شناختارها و حس­های بدنی که، در ارتباط با فرد و رابطه­ های او با دیگران است، در طول سال های کودکی یا نوجوانی شکل ‌می‌گیرد، در طول زندگی فرد گسترش می­یابد و به گونه چشمگیری مختل و ناکارآمد است.

به طور خلاصه، طرح­واره­های ناسازگار اولیه­، الگو های شناختی و هیجانی خود- ویران­گری هستند که شکل­ گیری آن­ها از دوره ­های اولیه رشد فرد آغاز می­­گردد و در طول زندگی او تکرار می‌شوند. توجه داشته باشید که بر اساس این تعریف، رفتار فرد قسمتی از طرح­واره او نیست، بلکه بر اساس نظریه یانگ رفتار­های ناسازگار به عنوان پاسخی در برابر طرح­واره­های ناسازگار اولیه شکل می­ گیرند. ‌بنابرین‏­، رفتار­ها توسط طرح­واره­ها بر­انگیخته می­شوند، ولی قسمتی از طرح­واره­ها نیستند(سیلوا^[۸۸]، دوگان^[۸۹] و مک کاردی^[۹۰]، ۲۰۰۹).

به طور کلی، طرح­واره­ها به عنوان باور­های بنیادین ناکارآمدی در نظر گرفته می­شوند که توسط یک محرک فعال می‌گردند و تم­های پایدار و با ثباتی دارند که از فردی به فرد دیگر متفاوت است. طرح­واره­ها در طول دوران کودکی شکل گرفته اند و در واقع، حاصل تلاش فرد به منظور انطباق با رویداد­های زندگی و موفقیت های محیطی هستند. زمانی که طرح­واره­ای فعال می­ شود، تبدیل به اتاق فرمان افکار خود آیند منفی می‌گردد و به گونه ­ای منفی موجب سو گیری در اطلاعات می شود(آرنتز و جیکوب، ۲۰۱۳). در حقیقت، طرح­واره­ها توسط شرایط و نشانه های موقعیتی خاصی فعال می­شوند، و سپس دوباره ذخیره می­گردند این فعال سازها و نشانه­ های موقعیتی در ذخیره حافظه فرد قرار دارند. این بدان معنا است که درمان گر باید طرح­واره را به عنوان یک مفهوم فراگیر در نظر بگیرد، نه این که به آن به عنوان مجموعه ­ای از شناختارها نگاه کند(آرنتز و جیکوب، ۲۰۱۳).

منشأ طرح­واره­های ناسازگار اولیه

نیازهای هیجانی بنیادین(آرنتز و جیکوب، ۲۰۱۳).

به عقیدۀ بسیاری از محققان ونویسندگان، قصد ونیت در تعریف پرخاشگری از اهمیت خاصی برخوردار است. آن ها قصد را اینگونه معنی می‌کنند:

پورافکاری(۱۳۷۶)، پرخاشگری را اینطورتعریف می‌کند:اصطلاحی بسیار کلی برای انواع گوناگونی ازاعمال همراه با حمله وخشونت. چنین اعمالی رامی توان فرض کرد که بایکی ازدلایل زیر برانگیخته می‌شوند: ۱- ترس ۲- میل به ایجاد ترس ۳- میل به پیش بردن عقایدوعلائق شخصی.

انواع پرخاشگری:

محققان پرخاشگری را به روش های گوناگون طبقه بندی کرده‌اند.از جمله:

1. 1. پرخاشگری وسیله ای- خصمانه: پرخاشگری وسیله ای که تحت عنوان پرخاشگری کنشی نیز برآورد شده است،در تئوری یادگیری بندورا به عنوان رفتاری که به وسیله ‌تقویت‌های بیرونی، کنترل می شود بیان شده است. هدف این نوع از پرخاشگری، دستیابی به هدف مطلوب وخواستنی است.

1. 1. پرخاشگری خصمانه: پرخاشگری خصمانه که تحت عنوان پرخاشگری “واکنشی”نیز آمده است.ریشه‌های نظری در مدل پرخاشگری – ناکامی دارد وپاسخی است که به یک موقعیت تحریک آمیز یا ناکام کننده به قصد آسیب زدن یاصدمه رساندن به دیگران(رفتارتلافی جویانه)داده می شود(به نقل از صالح زاده ،۱۳۹۰). پرخاشگری خصمانه یک عکس العمل داغ ایجاد شده وحداقل تحریک شده بوسیلۀ عصبانیت است. مثلاٌ شما ‌از کسی عصبانی هستید وبرانگیخته شده اید که به او صدمه بزنید، منظوراصلی از این پرخاشگری داشتن قصدکامل یا میل شدید به ایجاد ضربه.

1. پرخاشگری اجتماعی: در این نوع پرخاشگری، فرد از طریق ضربه زدن به عزت نفس یا صدمه زدن به موقعیت اجتماعی افراد، درصددآسیب رساندن برمی آید وممکن است به شکل مستقیم نظیر بدگویی های کلامی، اظهارات منفی یا اشارات وحرکات بدنی منفی (اخم کردن، روی برگرداندن)و یا به شکل غیر مستقیم وافترا بستن ابراز شود(به نقل از صالح زاده ،۱۳۹۰).

عوامل تعیین کننده پرخاشگری:

تأثیر عوامل پیش از تولد:

متخصصین اکنون باوردارند که کودکان در دو وسه سال آغاز زندگی، بیشترین آمادگی را برای یادگیری خشونت دارند. اما بسیاری از آن ها به تحقیقاتی علامند هستند که دلالت دارند برآنکه پایه های پرخاشگری ممکن است در دوران بارداری بنا نهاده شود. مطالعات نشان می‌دهد که سطح فشار روانی یک مادر باردار، عادت‌های غذایی، استفاده از دارو والکل وقرار گرفتن در معرض سموم محیطی ممکن است مغز جنین را مستعد یک وضعیت تحریک ناپذیر یا پرخاشگرنماید. ‌بر اساس تحقیقات، عادت‌های بهداشتی ضعیف، وضعیت‌های هیجانی ،قرارگرفتن در معرض مواد خطرناک می‌تواند از طریق آسیب رساندن به مکانیسم‌های عصب شناختی که خلق وخو ‌و خویشتن داری را کنترل می‌کنند، برجنین تأثیر بگذارند(راسلیک، ۱۹۹۸، به نقل از بهاء ،۱۳۸۰).

عوامل فیزیولوژیک مؤثر برپرخاشگری:

1. 1. آمیگدال(بادامه): قسمتی ازدستگاه کناری است، نقش ویژه ای درپرخاشگری دارد. تخریب تمامی یا بخشی از ساختمان مغزی آمیگدال توسط جراحی باعث حذف رفتارهای پرخاشگرانه در موجود می شود(کارلسون^[۴۷]،ترجمۀ،پژمان،۱۳۷۸).

1. 1. هیپوتالاموس: درپیدایی رفتار پرخاشگری بخش‌های مختلف هیپوتالاموس نقش مهمی ایفا می‌کند. به طوری که تحریک هیپوتالاموس جانبی به پرخاشگری شکار ‌و تحریک هیپوتالاموس میانی به پرخاشگری عاطفی در گربه، موش ومیمون می‌ انجامد، تحریک هیپوتالاموس پشتی به فرار منجر می شود ‌و وقتی برسر راه حیوان مانع وجود داشته باشد، پرخاشگری ناشی ازترس ایجاد می شود(خداپناهی،۱۳۸۰).

1. 1. سطح گلوکزخون: رالف بولتون^[۴۸] به مدت دوسال در میان قبیله کالااز قبایل بومیان سلسله جبال آندردر پرو زندگی کرد. مردم این قبیله به عنوان پرخاشگرترین مردمان دنیا شناخته شده اند ومیزان قتل وآدم کشی در بالاترین حدخود در قبیله است. بولتون متوجه شد که مردمان این قبیله پرخاشگرتر از بقیه بودندواحتمالا از هیپوگلیسمی خفیفی رنج می بردند(شهریاری ،۱۳۷۶).

1. هورمون: هورمون تستوسترون با پرخاشگری رابطه دارد به طوری که نرها معمولاً پرخاشگرتر از ماده ها هستند.دراکثر جوامع ،شکار وجنگ کار مردان است.در بررسی‌ها نیز نشان می‌دهد که در ایالات متحده ی آمریکا، مردان پرخاشگرترازمردان باشند (گراهام، ترجمۀ رجایی وصارمی،۱۳۸۰).

بدیهی است که هیچ پدر ‌و مادری عمداَ فرزند خود را به پرخاشگری تشویق نمی کند، ولی در بعضی شرایط از این که می بیند، فرزندشان در دفاع از خود قلدری به خرج داده وباکمی خشونت توانسته حق ضایع شده خود را بگیرد لذت می‌برند. البته والدین تنها کسانی نیستند که باعث بروز پرخاشگری درکودک می‌شوند، بلکه خواهران وبرادرها ویا دوستان صمیمی کودک هم که کمی از او بزرگترند، بهترین الگوهای ترویج رفتاربه شمار می‌روند(سلحشور،۱۳۷۸).

اجتماعی بودن پرخاشگری:

این عده اعتقاد دارند که فکر ذاتی بودن پرخاشگری برای انسان خطرناک ومخرب است.زیرا داشتن چنین فکری سبب می شودپرخاشگری مانند میل به غذا یک واکنش اجتناب ناپذیر تلقی می شود. هورنای معتقد است که ریشۀ عصبیت را افرادی که درمحیط کودک زندگی می‌کنند، در او به وجود می آورند. یعنی تحقیر وترساندن،ظلم ،زورگویی، سختگیری، اعتماد به نفس اورا سست وضعیف می‌کنند(خدیوی زند،۱۳۷۴).

این گروه معتقدند که برخلاف نظر غریزی بودن، دلایل فراوانی می توان ارائه داد که پرخاشگری منشأ غریزی وذاتی ندارد وبه همین دلایل از لحاظ اجتماعی هم قابل آموزش است وهم قابل پیشگیری وکنترل، و برای تأیید عقیدۀ خود دلایل ذیل را عرضه کرده‌اند.

1. 1. دشمنی فطری بین حیوانات وجود ندارد وآنچه مادراین مورد می بینیم آموزش‌هایی است که والدین این حیوانات به آن ها می داده‌اند.

1. 1. وجود کروموزوم y اضافی را نمی توان دلیل بر ذاتی بودن پرخاشگری دانست. چنانچه مشخص شده است وجود کروموزوم y اضافه سبب افزایش ودرشتی اندام می شود.اما چه بسا وجود اندام قوی وقدبلند از نظر اجتماعی سبب ممتاز شدن این افراد از نظر نیروی بدنی و در نتیجه استخدام آن ها به عنوان مأمور محافظ یا ‌آدم‌کش مزدور که وجود حالت‌های پرخاشگرانه را ایجاب می‌کند، باشد.

1. 1. تحریک الکتریکی هیپوتالاموس درمورد حیوان وقتی موجب رفتار پرخاشگرانه می شود که او را در برابرحیواناتی ضعیف تر از خود قرارگرفته است.

۴- مقررکردن تمرین هایی برای درمانجو تا او مفروضه ها و باورهای ناکار آمد خود را که شناسایی شده اند ، بیازماید.(زارب^[۱۰۲] ، ۱۳۸۳).

۲-۲-۳-۷- تکنیک های درمانی بازسازی شناختی

۱-مرحله اول : تکنیک های خاص استخراج اطلاعات شناختی

درمانگر از تکنیک هایی که در سطور زیر می‌آیند ، به منظور استخراج اطلاعات شناختی که حاوی ادراکات و تصورات ، انتظارات ، اسنادها ، فرض ها و باورهای تحریف شده در مراجع هستند ، استفاده می‌کند و همزمان آگاهی درمانجو را از گفتگو های درونی با خودش افزایش می‌دهد. این گفتگوهای درونی را الیس و هارپر(۱۹۷۵)خود گویی و بک (۱۹۷۹) افکار خود کار نامیده اند. به درمانجویان گفته می شود که به آن ها آموزش می‌دهند تا آگاهی بیشتری درباره افکار خودکار خویش به دست آوردند. چنین توضیحی داده می شود که افکار خود کار غالباً به تفسیر ، قضاوت و نامگذاری وقایعی که در زندگی روزانه شخص اتفاق می افتد ارتباط دارند و اینکه بعضی از افکار خود کار منفی ، با عواطف ناخوشایند و شدید و رفتارهای ناخواسته ، مرتبط هستند. درمانگر این نکته را شرح می‌دهد که اگر شخص بتواند آموزش ببیند تا افکار خود کار منفی را در خود تشخیص دهد ، آن گاه می توان به او کمک کرد تا این افکار و عواطف ناخوشایند و نامطلوب و رفتارهای خود تخریب گرانه همراه با آن ها را کنترل کند.

وقتی درباره تغییر دادن فکرمان صحبت می‌کنیم ، منظورمان تغییر دادن تمامی افکار و روش های تفکرمان نیست ، بلکه فقط تغییر دادن افکار منفی یا نادرستی است که بارها و بارها تکرار شده اند و جنبه عادت پیدا کرده‌اند ، مانند عادت های بدی که در بروز احساس های ناخوشایند و شدیدی نظیر نگرانی ، افسردگی یا ترس نقش دارند.

‌بنابرین‏ برای اینکه فرد احساس بهتری داشته باشد و موفقیت بیشتری به دست بیاورد ، لازم است عادت بیان کردن جمله های منفی و نادرست را ‌در مورد خود قطع کند و خود گویی های مثبت درباره خود را افزایش دهد. این عمل به احساسات مثبت و ایجاد رفتارهای دوستانه در او منجر خواهد شد. قسمتی از کمک به فرد برای احساس و عملکرد بهتر در زندگی روزانه ، آموزش دادن به او در کنترل و تغییر افکار منفی ، نادرست یا ناخواسته اش ‌در مورد خود است. این کار را غالباً باید از طریق تفسیر قضاوت کردن درباره وقایع و موقعیت ها و از جمله قضاوت درباره خودمان صورت دهیم. افکار نادرست که افکار نامعقول یا افکار تحریف شده هم نامیده می‌شوند غالباً انتظارت غیر منطقی ، یا نتیجه گیری های غیر دقیق و افراطی هستند و اغلب با کلماتی نظیر باید ، بایستی ، یا حتماً می‌آیند.

الف – استخراج اطلاعات از توصیفات درمانجو درباره موقعیت های مشکل آفرین و آشفته کننده.

طی جلسه ، از درمانجو خواسته می شود تا درباره موقعیت های آشفته کننده در حال و گذشته توضیح دهد. همان‌ طور که او این کار را انجام می‌دهد هر چند لحظه از او پرسیده می شود که حالا که دارید این موضوع را شرح می دهید چه چیزهایی از ذهن شما می گذرد ؟ چه چیزی موقع اتفاق افتادن آن واقعه از ذهن شما گذشت ؟ معنای این حادثه برای شما چیست ؟ همچنین از درمانجو خواسته می شود تا برای یادداشت سوابق مربوط به موقعیت های استرس زای آشفته کننده طی هفته از برگه ثبت رفتار و افکار استفاده کند و افکار خودکار همراه با هریک از آن موقعیت های استرس زا را ثبت کند. محتوای یادداشت های روزانه در جلسه بعد تجزیه و تحلیل می شود.

ب -تکنیک مرور آنی : وقتی نوجوانان در جلسه دستخوش احساسات منفی می‌شوند اما قادر نیستند افکار خودکار توأم با آن ها یا افکار آشکار ساز آن ها را مشخص کنند از آنان خواسته می شود تا محرک های آشفته کننده و پاسخ هایشان به آن محرک ها را در ذهن خود مرور کنند. از او خواسته می شود تاسعی کند یک تصویر دیداری از واقعه را باز آفرینی و تصورات و افکار همراه با آن را گزارش کند.

ج -تکنیک (گویی که) : درمانگر برای کمک به نوجوان در مشخص کردن افکار خود کار مرتبط با وقایع آشفته کننده در گذشته از او می‌خواهد تا وقایع را همچنان که اتفاق افتاده اند هم اکنون تجسم کند و بعد از او می‌خواهد تا افکار خود کار مرتبط با آن وقایع را گزارش کند. در این روش ها به درمانجویان کمک می شود تا مشخص کنند فراوانی افکار و خلقیات منفی در آن ها چقدر است و نیز به آنان کمک می شود تا بتوانند بین افکار خودکار شخصی و غیر شخصی تمایز قائل شوند.

د -مشخص کردن عواطف و افکار منفی : در همان حال که درمانجو موقعیت های آشفته کننده و مشکل آفرین را تشریح می‌کند و افکاری را که از ذهنش می گذرد گزارش می‌کند درمانگر به مثال و مواردی از افکار منفی اشاره می‌کند.

پس از آن از درمانجویان خواسته می شود تا افکار منفی خود نظیر (من استحقاق و شایستگی لازم را برای شاد بودن ندارم) یا (پدرم به من علا قه ای ندارد) را مشخص کنند.

ه -مشخص کردن افکار : به درمانجویان کمک می شود تا با بهره گرفتن از کلماتی نظیر من ، برای من ، مال من ، افکار شخصی منفی خود را از افکار غیر شخصی منفی ‌در مورد افراد و وقایع متمایز سازند. از آن ها خواسته می شود تا در فهرست هایشان ، افکار شخصی منفی را با کشیدن خط زیر آن ها مشخص کنند (شکوهی،۱۳۸۵).

۲-مرحله دوم : تکنیک هایی برای تحلیل در یافت های شناختی :

مرحله دوم ، شامل تجزیه و تحلیل مشارکتی درمانگر ، درمانجو از دریافتهای شناختی مراجع ، برای تشخیص الگوهای خاص افکار خود – کار تحریف شده و منفی است. ابتدا آن دو همراه یکدیگر تعیین می‌کنند که مراجع به چه فکر می‌کند ، اساس تفکر وی چیست ، فواید و زیان های نتیجه گیری از این الگوی فکری چیست. علاوه بر مشخص کردن موضوعات تکراری و انواع خطاهای منطقی در افکار خود کار درمانجویان به آن ها آموزش داده می شود تا وقایع محیطی را که باعث افکار منفی می شود مشخص کنند.

الف -مشخص کردن موضوعات تکراری یا راجعه : برای کمک به درمانجویان به منظور کشف موضوعات بازگشت پذیر (راجعه) که مشخصه افکار خود کارشان است و نگرش ها و باور های عمیق تر آن ها را منعکس می‌کند از طرح زیر استفاده می شود. ابتدا از آن ها خواسته می شود تا همان‌ طور که در جلسه مشخص شده ، افکار خودکار خود را ستون سمت راست ، یادداشت کنند و افکار خود کار اضافی خود را که از یادداشت روزانه رفتار و افکار استخراج شده به آن بیفزایند. سپس از آن ها خواسته می شود تا در ستون سمت چپ موضوعاتی را که مشخص کننده افکار خودشان است ثبت و کشف کنند. موضوعاتی که در منابع و متون به عنوان مشخصات اختلال های اضطرابی و افسردگی ، ویژ گی های درمانجویان نوجوان و ویژگی های تعارض های والدین با نوجوان مشخص شده اند ، منبع مهمی برای درمانگر فراهم می‌کنند.

از درمانجویان خواسته می شود تا موقعیت های آشفته کننده ای را که هر هفته با آن ها مواجه می‌شوند به طور مختصر توصیف کنند و افکار منفی و خود کار همراه با این موقعیت ها را نیز ثبت کنند. درمانجویان را ابتدا باید از اینکه در حال فکر کردن به افکار منفی هستند ، آگاه کرد و بعد ، آن ها باید واقعه ای را که باعث این فکرها شده است ، مشخص کنند.

گفتار دوم-مفهوم شرط

مفهوم شرط از نظر لغوی با مفهوم اصطلاحی آن قرابت و همسانی دارد. در این بخش از نوشتار ابتدا به بیان معنی لغوی شرط و پس از آن به تشریح معنای اصطلاحی واژه ذکر شده خواهیم پرداخت.

الف-مفهوم لغوی شرط

به لحاظ لغوی باید گفت که شرط واژه ای است عربی و از بررسی کتب لغت گفته اند «الشرط هوالالزام و الاالتزام فی بیع و نحوه» به دست می‌آید که شرط (به فتح شین و سکون راء) عبارت از به عهده دیگری نهادن و یا به عهده گرفتن چیزی است ضمن بیع و مانند آن.^[۴]

در کتب لغت معانی دیگری هم برای شرط به سکون راء یا فتح آن ذکر شده است،لیکن از آنجا که این معانی با موضوع مورد بحث چندان ارتباطی ندارد از ذکر آن ها خودداری می‌کنیم.پس از ذکر معنای لغوی شرط اینک به ذکر معنای اصطلاحی شرط می پردازیم.

در لغت نامه دهخدا چنین آمده است:

«شرط نشانی و علامت (از غیاث اللغات )و تعریفات جرجانی و اقرب الموارد هم همین معانی را برآورده اند و جمع آن را شروط دانسته اند»^[۵]همچنین آمده است که شرط از لغات اضداد است که هم بر مردم سفه و ناکس اطلاق می شود، هم بر مهتر و شریف قوم.معانی دیگر آن لازم گرفتن چیزی را در بیع و مانند آن و گرو بستن است که جمع آن شروط است .شرط همچنین،پیمان،عهد،تعلیق کردن کاری را به کاری هم معنی شده است.^[۶]

در لغت «شرط یشرط شرطا» به معنی ملتزم گشتن آمده است ‌به این معنی که شرط مصدر این فعل است ،در رابطه با مشروط له، الزام و در رابطه با مشروط علیه التزام معنی می‌دهد. بعضی از لغت‌شناسان شرط را به جهت اشتهار و وضوحش بی نیاز از تعریف دانسته و گفته اند «الشرط معروفّ»

همچنین در ترمینولوژی حقوق درباره شرط آمده است:

الف-امری است محتمل الوقوع در آینده که طرفین عقد یا ایقاع کننده حدوث اثر حقوقی عقد یا ایقاعی را کلاً یا بعضاً متوقف بر حدوث آن امر محتمل الوقوع نمایند.(ماده ۲۲۲ قانون مدنی به بعد)

ب-وضعی است که یکی از طرفین عقد وجود آن را ‌در مورد معامله تعهد کرده باشند بدون اینکه آن وصف محتمل الوقوع در آینده باشد (ماده ۲۳۵ قانون مدنی) که این شرط را شرط صفت نامند.

ب-مفهوم اصطلاحی شرط

شرط یکی از پرکاربردترین موجودات حقوقی است به نحوی که اغلب نمی توان قراردادی یافت که در آن شرط ضمن عقدی وجود نداشته باشد.به دنبال استعمال فراوان یک موجود حقوقی پرسش های فراوانی راجع به آن موجود متولد می شود و هر چه بیشتر از یک موجود حقوقی در دنیای معاملات استفاده شود پرسش های مربوط به آن نیز به تناسب فزونی می‌یابد.پاسخ گفتن ‌به این پرسش ها فضای وسیعی از کتب فقهی و حقوقی را اشغال ‌کرده‌است،در حالی که بهترین و ساده‌ترین راه برای پاسخ ‌به این پرسش ها در ابتدا تبیین ماهیت و طبیعت شرط می‌باشد،چرا که با اخذ ماهیت شرط تکیه گاه محکمی برای پاسخ گفتن به مسائل حول محور آن فراهم می شود .در کل گزینش یک مبنا برای پاسخ به مجموع مسائل یک عمل حقوقی ضروری است.وقتی مبنا و جایگاه یک عمل حقوقی روشن شد می توان بر اساس آن به پاسخ گویی به مسائل پیرامون آن پرداخت.بر همین اساس در نگاه اول فهم جایگاه و ماهیت شرط در میان رویدادهای حقوقی لازم می شود.

شرط و تعهد و لزوم وفای به آن در فقه و به لحاظ اخلاق از اهمیت زیادی برخودار است.چنانچه در فقه عبارت مشهور «المومنون عند الشروطهم» را ذکر کرده‌اند در زبان انگلیسی برای آن عبارت «belivers will be held to their agreements» آورده شده است.اما برای واژه ای ‌به این میزان اهمیت در فقه و حقوق چه تعریفی آورده شده است.در اینجا نیز به نظر می‌رسد دیدگاه های حقوق ‌دانان با دیدگاه های فلاسفه و فقهاء وجوه اشتراکی در تعریف داشته باشند.

شرط در اصطلاح فقهاء و حقوق ‌دانان امروزی در مقصود یکی، ولی در طرز بیان با هم اختلاف دارند.برای مثال دکتر سید حسن امامی در کتاب حقوق مدنی خود آورده اند: «اصطلاح شرط به تعهدی گفته می شود که در ضمن عقد دیگری قرار گیرد.شرط مذبور در معنای حدثی و مصدری استعمال شده است.یعنی ملتزم کردن و ملتزم شدن به امری،چنان که گویند بر او شرط کرد، یعنی او را ملتزم کرد و برای او شرط کرد یعنی به نفع او شخصی را ملتزم نمود.»

دکتر خویینی بیان داشته اند که کلمه شرط از این قبیل است که تکیه اصلی در تعریف آن فهم عرف است و اگر نیز کسی در مقام تعریف برآمده در حقیقت می‌خواهد برداشت عرف جامعه را ذکر کند. بر همین اساس است که شیخ انصاری در تعریف شرط،آن را از نظر عرف به دو معنا اطلاق داده است که بعدا به شرح آن خواهیم پرداخت. چنانچه گفته شد شرط در کتب فقهی علاوه بر معنای مشهور شده، به امری گفته می شود که داخل در حقیقت و ذات شیء نیست ولی وجود شیء وابسته به وجود آن است.در حقوق مدنی ایران نیز می توان گفت به تأثیر از مفاهیم شرط در فقه امامیه این واژه دو مفهوم اصلی دارد اول آنکه شرط امری است که وقوع یا تاثیر عمل حقوقی متوقف بر آن است و دوم آنکه شرط امری است که عقد متضمن آن می‌باشد و تابع عقد است.^[۷]

مبحث دوم-خیار شرط

۱-۶- حقوق نفت

۱-۶-۱- تعریف حقوق نفت

حقوق نفت به قواعد، اصول، موازین، قوانین، مقررات و ضوابطی اطلاق می شود که روابط مرتبط با نفت را در جامعه تنظیم می‌کند این روابط شامل مالکیت نفت موجود در لایه‌های زیرزمینی، نحوه تملک، سرمایه گذاری، اکتشاف، توسعه، استخراج، بهره برداری، توزیع، صادرات، حمل و نقل و مصرف نفت و گاز، میعانات گازی، قیر و سایر هیدروکربورها می‌باشد. حقوق نفت دارای اصول، قواعد و ضوابط مخصوص به خود و روش های تفسیر ویژه ای است که آن را از سایر رشته‌های حقوق جدا می‌سازد و به آن استقلال می‌دهد.^[۴]

فصل دوم

سازمان جهانی تجارت و تاثیر آن بر نفت

۲-۱-فرایند جهانی شدن نفت

امروزه هیچ گونه فعالیتی در هیچ یک از عرصه های زندگی و در جهان هستی بدون استفاده ‌از انرژی امکان پذیر نیست؛ ‌بنابرین‏ به سادگی می توان دریافت که اقتصاد جوامع بشری بدون وجود انرژی ناممکن است. نفت به عنوان یک منبع انرژی که انسان درقیاس با سایر انرژی ها خیلی سریع و در زمان کوتاه تری به استفاده از آن عادت کرده و در همه شئون زندگی به کارگرفته شده است. همچنین به عنوان ماده ای با موارد استفاده همگانی و عمومی و داشتن فرآورده های متعدد ‌و گوناگون، اهمیت فراوان دارد. نفت نه تنها به عنوان یک عامل تعیین کننده اقتصادی و صنعتی، که به عنوان یک عامل سیاسی و امنیتی نیز مطرح است. در واقع عامل اساسی برای رسیدن به اهداف اقتصادی، صنعتی، سیاسی و تأمین امنیت ملی به حساب می‌آید.

امروزه فرایند جهانی شدن در سطح بین الملل به طور جدی از جانب سازمان ملل متحد و سازمان های تخصصی وابسته به آن مورد حمایت قرار گرفته و به پیش برده می شود، در بعد اقتصادی به طور مشخص میتوان مشاهده نمود که سه سازمان بین‌المللی صندوق بین‌المللی پول^[۵]، بانک جهانی و سازمان جهانی تجارت به عنوان سازمان‌های تخصصی در زمینه اقتصاد، سیاست هایی را در پیش گرفته اند که کاملاً در راستای جهانی کردن اقتصاد قرار دارند و چون این سازمان ها به نوعی نقش هماهنگ کننده اقتصاد جهانی را بر عهده دارند، لذا با بهره گرفتن از ابزارهایی که در اختیارشان قرار دارد، کشورهای مختلف جهان و به ویژه کشورهای در حال توسعه را به سمت سیاست هایی که در پیش گرفته اند، سوق می‌دهند.

به بیان دیگر، عملکرد سازمان های مذکور نوعی اجبار را برای حضور اقتصادهای ملی در فرایند اقتصاد جهانی باعث می شود و هر کشوری که بنا به هر دلیل آمادگی حضور در این فرایند را نداشته باشد، خود را در مسیر انزوا می بیند، نکته حائز اهمیت این است که در این فرایند، نحوه و ضوابط مربوط به تجارت برخی از کالاها که در تجارتبین المللی جایگاه استراتژیکی دارند بیشتر مورد توجه است. حامل های انرژی بالاخص نفت خام از جمله این دسته از کالاها هستند که در تجارت خارجی به عنوان یک کالای استراتژیک مطرح است.

از آنجایی که قیمت نفت در بازار تحت تاثیر مسائل مختلفی مثل عرضه و تقاضا می‌باشد، تحت شمول گرفتن نفت در سازمان جهانی تجارتبه طور مستقیم و غیرمستقیم بر مسائل روانی و عرضه و تقاضای نفت خام تاثیرگذار خواهد بود.

موضوع انرژی بالاخص نفت خام در سازمان جهانی تجارت بحث جدیدی نیست و قواعد خاصی ‌در مورد تجارت انرژی به عنوان بخشی از گات اولیه شکل نگرفت، پس از تشکیل سازمان جهانی تجارت، به علت اهمیتی که نفت در اقتصاد کشورهای صادرکننده نفت دارد و مزایایی که کشورهای صادرکننده نفت از وارد شدن بحث نفت در سازمان یاد شده می بینند، اکثر این کشورها خواهان شمول نفت در مذاکرات سازمان جهانی تجارت هستند.

علاوه بر این سایر، کشورهای صادر کننده نفتی که تاکنون عضو سازمان مذکور نبوده اند، تمایل به عضویت در این سازمان دارند. یکی از دلایل احتمالی ‌در مورد عدم طرح قاعده ای خاص برای تجارت نفت خام، عدم عضویت صادرکنندگان نفت خام در گات بود. علاوه بر این ملاحظات سیاسی و امنیتی ‌در مورد نفت خام نیز بر تجارت این کالا تاثیرگذار بوده است. وابستگی به درآمدهای نفتی در این کشورها،به چهار دلیل شرایط خطرناکی را برای صادرکنندگان نفت در پی خواهد داشت:

۱. چنانچه قیمت جهانی محصولی (مثل نفت) ثابت نباشد، طراحی و هماهنگ کردن برنامه های توسعه اقتصاد کشور بر مبنای درآمدهای حاصل از فروش آن کاری بسیار دشوار خواهد بود، به گونه ای که تغییرات غیرقابل پیش‌بینی قیمت محصول یاد شده، می‌تواند توسعه اقتصادی کشور را با چالشی جدی روبرو کند.

۲٫ اگر چه نفت خام را می توان ‌بر اساس معیارهایی به انواع مختلف مانند نفت خام سبک، نیمه سنگین ‌و سنگین دسته بندی کرد، اما باز هم این محصول،کالایی اولیه و ساده محسوب می شود که از تجارت بین صنعتی ممانعت می‌کند.

۳٫ منابع طبیعی مانند نفت خام، محدود و تجدید ناپذیر هستند.

۴٫ علاوه بر موارد فوق، کشورهای صادر کننده نفت که با توجه به مزایای رقابتی در تولید و صادرات این منبع انرژی، در مسیر توسعه اقتصادی خود به صادرات منابع طبیعی تکیه کرده‌اند، باید اثرات منفی و جانبی تقویت ارزش خارجی پول ملی را به دلیل درآمدهای حاصل از صادرات منابع طبیعی و کاهش قدرت رقابت کالاهای تولید شده در داخل نسبت به کالاهای مشابه خارجی و در نتیجه تبدیل کالاهای قابل مبادله بین‌المللی به کالاهای غیرقابل مبادله و نهایتاًً ضربه ناگهانی به تولید و اشتغال، را نیز در نظر بگیرند.

۲-۲- تاریخچه و اصول سازمان جهانی تجارت و نفت